کشت زعفران در افغانستان تهدید نیست

محسن احتشام، رئیس اتاق بازرگانی خراسان جنوبی را می‌توان یکی از نمایندگان شاخص این منطقه در بخش خصوصی دانست، کسی که از موسسان اتاق بازرگانی در بیرجند به شمار می‌رود و در هر سه دوره فعالیت این اتاق از آغاز راه‌اندازی تاکنون، سکانداری آن را عهده دار بوده است. او که مسئول انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان زعفران خراسان جنوبی و نایب رئیس شورای ملی زعفران و نیز عضو صندوق توسعه صادرات زعفران ایران است، حرف‌های زیادی درباره وضعیت کنونی صنایع و اقتصاد خراسان جنوبی و خواسته‌های فعالان اقتصادی این استان دارد.

مدیریت واحد صنعتی تروند زعفران را برعهده دارد و بنیان‌گذار جشنواره‌های زعفران در قاین بوده و چهار دوره هم به عنوان صادرکننده نمونه ملی زعفران شناخته شده است. گفت‌وگوی ما با این چهره اقتصادی خراسان جنوبی در ادامه از نظرتان می گذرد:

- از وضعیت اتاق بازرگانی خراسان جنوبی برایمان بگویید.

اتاق بازرگانی بیرجند اتاق جوان، فعال و تازه تاسیسی است که امسال سومین دوره تشکیل آن براساس دوره‌های اتاق بازرگانی ایران است. ما در راستای فلسفه وجودی و رسالت اتاق‌های بازرگانی در این چندساله گام برداشتیم و همواره سعی کردیم مشاوره‌های کارشناسی به سه قوه ارائه بدهیم تا موجب تسهیل فضای کسب‌وکار شود و زمینه و انگیزه سرمایه‌گذاری و توسعه و رونق اقتصادی بیشتر را به وجود بیاورد.

 در همین راستا، ابتدا نیازمند ایجاد فضای مناسبی برای فعالیت‌ها بودیم که با کمک اتاق ایران، ساختمان اتاق بازرگانی بیرجند با احتساب زمین و زیربنای آن در حدود 2000 متر مربع ساخته شد و تمامی بودجه ساخت این ساختمان که در شان فعالان اقتصادی استان است توسط اتاق ایران تقبل شد. این بنا دو سال قبل در سه طبقه راه‌اندازی شد و تا پایان امسال در 5 طبقه تکمیل می‌شود.

در مجموع 455 نفر از اتاق بازرگانی خراسان جنوبی کارت بازرگانی دریافت کرده‌اند که 250 نفر از این تعداد فعال بوده و اکثر واحدهای تولیدی استان و صادرکنندگان استان عضو اتاق هستند و این کارت‌ها شامل افراد حقیقی و حقوقی فعال در عرصه تولید و تجارت می‌شود.

- عملکرد اتاق بیرجند را در حوزه اقتصاد داخلی و تجارت خارجی چطور ارزیابی می‌کنید؟

تمامی کمیسیون‌ها به ویژه کمیسیون صنعت و معدن و کمیسیون کشاورزی اتاق بیرجند، فعالیت خوبی در حوزه اقتصاد استان داشته‌اند و به عنوان بازوان توانمند اتاق، به صورت عملیاتی و کاربردی نقش‌آفرینی می‌کنند. در راستای معرفی استان نیز سفر سفرای چندین کشور از جمله سوییس، افریقای جنوبی، دانمارک، جمهوری چک، هندوستان و پاکستان را به خراسان جنوبی در دو سال اخیر شاهد بودیم. همچنین هیات‌های تجاری مختلفی از سوی استان به نمایشگاه‌های مهم دنیا اعزام شده‌اند و اتاق بیرجند در راستای وظایفی که اتاق‌های بازرگانی دارند فعالانه هم در فضای داخل و هم در فضای بین‎‌الملل حضوری چشمگیر داشته و در زمینه محصولات استراتژیک مثل زعفران و زرشک کارهای اثربخشی انجام داده است.

راه‌اندازی معاونت بازاریابی در اتاق در راستای کمک به تولیدکنندگان برای معرفی محصولاتشان و نیز معاونت مطالعات اقتصادی برای مطالعه حوزه کسب و کار و ارائه گزارش‌های کارشناسی به مسئولان امر از دیگر اقدامات ما در اتاق بازرگانی خراسان جنوبی بوده است و از جمله کارهای خوبی که انجام شد مطالعه فضای کسب و کار صنایع کوچک و متوسط و نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها، تهدیدها و مشکلات آنهاست.

- ارتباط اتاق بیرجند با اتاق‌های بازرگانی در دو خراسان دیگر چگونه است؟

در چارچوب همکاری‌های دوجانبه منطقه‌ای، همکاری بسیار خوبی با اتاق مشهد، بجنورد و نیز اتاق زاهدان داریم. ما اتاق مشهد را اتاق مادر در خراسان می‌دانیم و ارتباط خود را با این تشکل به خوبی حفظ می‌کنیم. ضمن اینکه اتاق‌های بازرگانی بیرجند، زاهدان، کرمان، یزد، خراسان رضوی و خراسان شمالی عضو شورای همکاری منطقه ای بوده و در راستای این شورا با یکدیگر همکاری دارند.

- ارتباط شما با آقای شافعی به عنوان فردی از خطه خراسان جنوبی در کسوت ریاست اتاق ایران چگونه است؟

شافعی سوای بحث ریاست اتاق ایران، همشهری من است و ارتباط بسیار خوبی با یکدیگر داریم. همچنین ارتباط ما با هیات رئیسه اتاق ایران و شهرستان‌ها نیز مطلوب است و اتاق بیرجند در اتاق ایران نقش آفرین است.

- درباره خروجی شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی در بیرجند برایمان توضیح دهید. آیا وضعیت این شورا در استان خراسان جنوبی رضایت‌بخش است؟

شورای گفت‌وگو در خراسان جنوبی هم مانند دیگر استان‌ها در هر ماه به طور منظم برگزار می‌شود و تاکنون خروجی نسبتا خوبی داشته تا جایی که دو طرف؛ هم بخش خصوصی و هم دولتی توانسته‌اند برخی مشکلات را حل کنند و کارهایی انجام شده اما اینها کافی نیست. مشکلات و محدودیت‌های واحدهای تولیدی ما در این چند ساله خارج از اختیار و اراده شورای گفت‌وگوست، آنها با چالش‌های عمیقی روبرو شده‌اند. در شورای گفت‌وگو جلسات خوبی برگزار می‌شود و موارد و مشکلاتی که با سازمان‌های ذی‌ربط وجود داشته باشد مورد تجزیه و تحلیل و حل و فصل قرار می‌گیرد اما انتظار داریم مشکلات تک تک واحدهای کوچک و متوسط با دید کارشناسی و علمی و کاربردی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد و دولت به واحدهایی که در این چند ساله دچار چالش‌هایی شده‌اند و خودشان تقصیر ندارند، کمک کند. اینها صدقه نیست و ما از کسی صدقه نمی‌خواهیم، بلکه صنایع حقشان را می‌خواهند و این حق را مجلس در طرح هدفمندی یارانه‌ها با اعطای 30 درصدی یارانه به بخش تولید دیده اما محقق نشده است. اعطای یارانه به بخش تولید اجرا نشده و چون دستمان خالی است و نمی‌توانیم برای واحدهای تولیدی که به ستاد تسهیل و یا شورای گفت‌وگو مراجعه می‌کنند، کاری کنیم. دولت باید حق تولیدکنندگان را بدهد تا ضررهایی که در این چندساله به تولیدکنندگانت و صادرکنندگان وارد شده جبران شود.

- با این تفاسیر، بحث سرمایه در گردش مهمترین مشکل واحدهای تولیدی خراسان جنوبی است؟

سرمایه در گردش مهمترین مشکل واحدهای تولیدی در همه استان‌هاست و بخش دیگر مشکلات مربوط به تغییر نرخ ارز، تورم بالا، رکود و تغییر نرخ سود تسهیلات بانکی و از طرف دیگر تحریم‌هاست که مقصر هیچ کدام از اینها تولیدکننده و کارآفرین نیست. کارآفرینان برای توسعه و رشد اقتصادی سرمایه‌گذاری کردند و دچار چالش‌هایی شدند که در خیلی از مواقع تقصیری ندارند و دولت باید در این زمینه به کمک بیاید.

- همکاری بانک‌ها با بخش تولید در خراسان جنوبی را چطور ارزیابی می‌کنید؟

متاسفانه امروز بانکها سر خودشان را کلاه می‌گذارند! اگر بانک‌ها به تولید کمک کنند می‌توانند پول سود سپرده‌هایی که به مردم پرداخت می‌کنند را از محل تولید به دست آورند. در این زمینه کاهش نرخ سود تسهیلات بانکی به نفع بانکها هم هست چون تولید رونق می‌گیرد و بانکها هم به معوقات خود می‌رسند و هم به سود ماهیانه. ما از بانکهای استان گلایه نداریم، آنها کمال همکاری را با تولیدکنندگان دارند اما گلایه ما از سیاست‌های پولی و مالی بانک مرکزی است که هم برای بانک‌ها مشکل‌ساز شده است و هم برای واحدهای تولیدی، چون بانکها مجری سیاست‌های پولی و مالی بانک مرکزی هستند و این سیاست‌ها در بیشتر مواقع با واقعیت‌های فضای کسب و کار فاصله دارد که یکی از آنها قانون ذی‌نفع واحد است.

یکی دیگر از مشکلات، تغییرات مرتب سیاستهای پولی و مالی است. چند سال پیش بانک مرکزی به بانکها اعلام کرده بود به کسانی که چک برگشتی و تسهیلات معوق دارند، تسهیلات ندهید و نتیجه آن این بود که بسیاری از واحدها تعطیل و بسیاری ورشکسته شدند. پس از دو سال دستور آمد که می‌توانید به آنها تسهیلات بدهید و به نظر من این سیاست براساس مطالعه محیطی نبود وگرنه سره از ناسره تشخیص داده می‌شد و همان سه سال پیش تسهیلات داده می‌شد و بسیاری از کارخانجات ما امروز به آهن پاره تبدیل نمی‌شدند. متاسفانه مسئولان بانک مرکزی پس از سه سال موضوع را فهمیدند و در آن زمان تولیدکنندگان ما با یک سونامی از رکود و تحریم و تورم مواجه شدند و خودشان هم مقصر نبودند. اینکه بعد از دو سال اجازه پرداخت تسهیلات به واحدهای بدهکار داده شد، نوشداروی بعد از مرگ سهراب بود.

- واحدهای صنعتی خراسان جنوبی به طور میانگین با چه مقدار ظرفیت خود مشغول به‌کارند؟

در مجموع 65 درصد واحدهای صنعتی و تولیدی در استان ما با کمتر از 50 درصد ظرفیت خود کار می‌کنند.

- بعد از برجام با توجه به تغییراتی که در حوزه صادرات رخ داد، در وضعیت صنایع خراسان جنوبی تغییری ایجاد نشد؟

پس از برجام وضعیت بهتر شد، اگر برجام اتفاق نمی‌افتاد بسیاری از واحدهای ما تعطیل می‌شد و صنعتی باقی نمی‌ماند. برجام باعث رونق گرفتن کسب و کار بین‌المللی و تسهیل بازگشت پول از خارج و صادرات شد و باعث رونق برخی از واحدهای تولیدی ما شد و به صنعت، اشتغال، تولید و صادرات کمک کرد و اگر متعاقب آن سیاست‌های پولی و مالی بهتری داشتیم، رشد اقتصادی بالایی را شاهد می‌بودیم.

- درباره ظرفیت‌های صادراتی خراسان جنوبی توضیح دهید.

در این استان دو محصول استراتژیک زعفران و زرشک وجود دارد که مزیت نسبی در تولید آنها داریم و دو محصول اولیه صادراتی ماست. انار فردوس نیز بهترین در محصولات کشاورزی ماست. در صنعت کاشی و سرامیک زمینه صادراتی خیلی خوبی داریم و در بخش معدن و صنایع شوینده و پاک کننده، واحدهای تولیدی در حال صادرات‌اند. در زمینه چاپ و بسته‌بندی هم  یکی از بزرگترین واحدهای شرق کشور در بیرجند قرار دارد که به افغانستان هم صادرات دارد و در زمینه تولید طیور و تامین خوراک دام و طیور نیز یکی از صادرکنندگان بزرگ ایران به شمار می‌رویم.

- به زعفران به عنوان محصول استراتژیک اشاره کردید، آیا از قاچاق پیاز زعفران به دیگر کشورها از جمله افغانستان جلوگیری می‌شود؟

در این زمینه به نظر من ضعف برنامه‌ریزی خودمان باعث ایجاد تهدید می‌شود زیرا ما نمی‌توانیم به کسی بگوییم شما زعفران نکارید. ما امروز تامین کننده زعفران اسپانیایی‌ها هستیم و آنها به نام خودشان محصول ایران را می‌فروشند و مزیت نسبی خود را به مزیت رقابتی تبدیل کردند و این‌ کاری است که ما باید انجام بدهیم. در تولید زعفران برند نداریم و زعفران ایران جایگاهی ندارد، کاشتن زعفران در افغانستان تهدید نیست، اینکه بزرگترین تولیدکننده زعفران در دنیا هستیم و کسی ما را نمی‌شناسد، این بزرگترین تهدید است.

- برای رهایی از این تهدید چه باید کرد؟

باید در بحث برندسازی و جایگاه‌یابی زعفران ایران اقداماتی جدی صورت بگیرد. طرح جامع زعفران چند سال است تصویب شده و باید بودجه آن تامین شود، در این زمینه بخش خصوصی به اندازه کافی سال‌ها سرمایه‌گذاری کرده و بهترین واحدهای بسته‌بندی زعفران را در ایران در خراسان جنوبی و مناطق دیگر کشور راه‌اندازی کرده و حالا لازم است دولت کمکی جدی داشته باشد.

- به طور کلی در حوزه صادرات از خراسان جنوبی چه مشکلاتی وجود دارد؟

ما در این استان مثل همه، مشکل حمل و نقل جاده‌ای داریم. به ویژه مرز افغانستان که جاده استانداردی نیست و در بازارچه و گمرک هم با ضعف سالن‌های انبار مواجه هستیم و فضای نگهداری و انبار کردن کالا ضعیف است.

- به بازارچه‌های مرزی اشاره کردید، وضعیت گمرک و این بازارچه‌ها چگونه است؟

در حال حاضر چهار بازارچه در استان ما تعطیل است و فقط گمرک ماهیرود فعال است و رشد صادرات را در این گمرک شاهد هستیم. خوشبختانه ماهیرود از زیرساخت‌های خوبی مانند سالن مسافربری و تجاری برخوردار است و فضای خوبی ایجاد شده است. با این‌حال باید در زمینه انبار و نگهداری و یا امکانات رفاهی برای رانندگانی که شب قصد اقامت دارند، امکانات لازم ایجاد شود.

ماهیرود ظرفیت خوبی دارد اما بازارچه‌های مرزی دیگر باید فعال شوند و ما خواستار فعال شدن چهار بازارچه دیگر و نیازمند همکاری افغانستان در این زمینه هستیم. بازارچه یزدان در نزدیکی قائن، بازارچه میل 73 در نزدیکی درمیان، بازارچه دو کوهانه و نیز بازارچه میل 78 در نزدیکی نهبندان لازم است بار دیگر راه‌اندازی شوند.

- در گذشته از عدم توجه کافی به استان‌های کم برخوردار گلایه کرده بودید، آیا وضعیت بهبود یافته است؟

متاسفانه نگاه توسعه‌ای و برنامه‌ریزی در کشور ما غلط است و اقتضاعی نیست. برنامه‌ریزی در تهران صورت می‌گیرد و به تمام ایران بسط داده می‌شود درحالی‌که هر منطقه و استانی محرومیت‌های خاص خودش را دارد. برنامه‌ریزی باید اقتضائی باشد و انگیزه رونق و سرمایه‌گذاری و تلاش را در استان‌های محروم افزایش دهد. اما اینطور نیست و برخی از استان‌ها مرحوم و برخی‌ها برخوردار هستند و به همین دلیل خراسان جنوبی هم محروم است و انگیزه کسب و کار و سرمایه‌گذاری در استان ما زیاد نیست.

- شما می‌گویید قانون نباید برای همه یکسان باشد؟

اگر قانون برای همه یکسان باشد، غلط است. در شهرک صنعتی توس مشهد معافیت مالیاتی وجود دارد و در شهرک صنعتی بیرجند اینطور نیست. ضریب مالیاتی در مشهد 25 درصد است و کسی که در مرز افغانستان کار و تولید می‌کند هم همین مقدار باید بپردازد. درحالی‌که برای او باید خیلی کم و یا حتی معافیت مالیاتی اعمال شود تا در آنجا سرمایه‌گذاری کند و مرز را آباد کند. آنها مرزبان هستند و خیلی از تولیدکنندگان در مرز در واقع مبارز هستند و با ناامنی و فقر مبارزه می‌کنند و دولت برای مرزبانی و حراست باید کمک بیشتری کند تا تولید پایدار باشد. دولت باید عوامل انگیزاننده را در مرزها ایجاد کند تا سرمایه‌گذاری و به دنبال آن آبادانی صورت بگیرد، اما امروز شاهد چنین چیزی نیستیم.

- منظور شما از عوامل انگیزاننده، قوانینی است که باید وضع شود؟

قوانین یک بحث است و اجرای آن مهمتر است. کسانی که در خراسان جنوبی به عنوان استانی محروم سرمایه‌گذاری کرده‌اند در راستای توصیه‌های مسئولان محترم و حفاظت و حراست و تقویت نظام در توسعه یافتن مناطق محروم و نقاط کم برخوردار تلاش می‌کنند اما متاسفانه حمایتی که ما انتظار داریم دیده نمی‌شود.

- تعامل مسئولان دولتی با فعالان اقتصادی در خراسان جنوبی چطور است؟

مسئولان دولتی استان اگر کاری از دستشان بربیاید دریغ نمی‌کنند اما متاسفانه همه چیز در تهران تعیین می‌شود و اختیارات و امکانات آنها محدود است و چیزی در دست ندارند. متاسفانه اتفاق خاصی برای صنعت در دولت یازدهم نیفتاد و فقط فضای کسب و کار ثبات پیدا کرده است و کاهش تورم و تا حدودی کاهش نرخ تسهیلات بانکی کمکی بوده که این دولت به صنعت کرده است. اما توقع ما از دولت تدبیر و امید خیلی زیاد بود. ما توقع داشتیم چالش‌هایی که تولیدکنندگان دچار آن شده بودند و خودشان نقشی در ایجاد آن نداشتند توسط دولت حل می‌شد و انگیزه سرمایه‌گذاری و کار و تلاش افزایش پیدا می‌کرد.

نباید فراموش کنیم که دولت مشکل خاص خودش را دارد و دستش خالی است و از نظر منابع چیزی ندارد وگرنه قطعا کمک می‌کرد. با این‌حال انتظار ما از کمک دولت به صنایع کوچک و متوسط برآورده نشد و بخشی از سود تسهیلات بانکی و بخشی از جرایم سنگین بانکی که صنایع در این چند ساله متحمل شدند می‌توانست از طریق دولت جبران شود اما نشد. با همه اینها ثبات فضای کسب و کار، کاهش نرخ تورم و ثبات نرخ ارز و جلوگیری از شتاب‌زدگی قوانین و مقررات یک‌شبه از دستاوردهای خوب این دولت بود که محقق شد.

- به نظر شما وضعیت صنایع استان در سال آینده بهبود خواهد یافت؟

ما با امید زنده هستیم و توقع داریم دولت واقعا به صنایع کوچک و متوسط کمک کند. چون معضل امروز اشتغال است و استان‌ها امروز نیازمند اشتغال‌زایی هستند و دولت نباید اجازه دهد که صنایع تعطیل شوند. بلکه باید به اشتغال و صنعت و کارآفرینان کمک کند و از آنها حمایت شود. انگیزه کارآفرینی باید افزایش یابد و دولت به این موضوع توجه کند. مشکلات فراروی تولیدکنندگان و صنعتگران را بردارد. با توجه به کارهای زیربنایی که دولت انجام داده انتظار می‌رود سال آینده سال بهتری برای صنعت باشد.