رونق «كِتاي» چشم انتظار «امنيت»

اما مسيرهاي جايگزين تركمنستان براي ترانزيت به آسياي ميانه،‌ تنها به مسير دريايي و بنادر كشتيراني ختم نمي‌شود؛‌ «کریدور کِتای» راه جاده‌اي براي دستيابي به آسياي ميانه است كه از مسير افغانستان مي‌گذرد و اتفاقا در صورت رونق گرفتن،‌ بخش بزرگي از مشكلات ترانزيت ايران و صادرات از خراسان رضوي به كشورهاي حوزه CIS را برطرف مي‌كند. موضوع اين است كه رونق گرفتن اين مسير مستلزم چند نكته است و اولين موضوع، امنيت كاميون‌ها در اين مسير است كه با توجه به پيش‌روي‌هاي طالبان در شهرها و تصرف مرزهاي افغانستان، موضوع امنيت اين مسير هم بيش از گذشته اهميت يافته است؛ البته استفاده از مسير كتاي براي ترانزيت به آسياي ميانه، پيش از خروج نيروهاي ناتو از افغانستان و پررنگ شدن دوباره فعاليت طالبان در اين كشور مطرح بود و همان زمان هم رونق چنداني نگرفت.

كدام كشورها در مسير كتاي قرار دارند؟

براي اينكه دلايل رونق نگرفتن اين مسير در سال‌هاي اخير را بدانيم، بد نيست ابتدا ببينيم كدام كشورها در اين مسير واقع شده‌اند؛‌ كريدور «كتاي» ابتدا بنا به توافق 4 کشور قرقیزستان، تاجیکستان، افغانستان و ایران تعریف شد و سپس ازبکستان هم از این مسیر استقبال کرد.

این کریدور از مجموعه کریدورهای تعریف شده سازمان همکاری‌های اقتصادی (اکو) است و مستندات و ضمائم قانونی و مطالعاتی که دراین‌باره انجام شده از طریق اکو پیگیری می‌شود و دبیرخانه آن هم در سازمان همکاری‌های اقتصادی است. مسیر کتای، مسیر حمل‌ونقل باری و ترانزیت کالا از مبدا ایران به افغانستان و 3 كشور واقع در منطقه جنوب غربی آسیاست. این کریدور كه به عنوان جایگزین مسیر ترکمنستان برای ارسال کالا درنظر گرفته شده، از ایران به سمت بازرگان و عراق می‌رود. همچنین، به واسطه این مسیر می‌توان کالاها را از آسیای میانه به سمت اروپا و بالعکس ترانزيت كرد.

رونق تردد در «کتای» در گرو تعامل سیاسی کشورهای ذی‌نفع

بنا به نقشی که مسیر ترانزیتی ایران از طریق آب‌های آزاد برای روابط تجاری و حمل‌ونقلی كشورهاي آسياي ميانه دارد و از طرفی، به دلیل موانع و مشکلاتی که از سوي ترکمنستان اعمال مي‌شود، انگیزه استفاده از مسیرهای جایگزین خصوصا مسیر ایران- افغانستان به مقصد آسیای میانه در سال‌هاي اخير قوت گرفت و در نهايت منجر به تعریف مسیر کتای شد.

محمود امتي،‌ عضو هیات مدیره انجمن صنفی حمل‌ونقل بین‌المللی خراسان رضوی معتقد است رونق تردد در مسیر کتای مستلزم تعامل سیاسی و اقتصادی کشورهای ذی نفع است. او به «دنياي اقتصاد» مي‌گويد: مهمتر از تعامل سیاسی و اقتصادی این کشورها، فراهم بودن زیرساخت‌ها، ایجاد امنیت، صرف هزینه در رقابت با سایر مسیرها و اختصاص بودجه مالی است و چون قسمت اصلی و بخش غیرفعال این مسیر از داخل افغانستان می‌گذرد، بدیهی است تا این کشور بسترهای لازم را در احداث جاده و تامین امنیت فراهم نکند، شاهد رونق این مسیر نخواهیم بود.

امتی اذعان مي‌كند: درون افغانستان دو مسیر اصلی به شمال این کشور و کشورهای آسیای میانه منتهی می‌شود؛ ابتدا مسیر جنوبی كه از نیمروز به سوي قندهار- کابل و مزارشریف فعال است؛ اما ارسال محموله‌های ترانزیتی از مسير جنوبي به دليل زمان حمل، هزینه مسیر و قوانین دست‌وپاگیر در این کشور و همچنین بسته شدن «تونل سالنگ» در بعضی ایام سال با استقبال جدی مواجه نمي‌شود.

عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی خراسان رضوی مي‌افزايد: مسیر دوم افغانستان در كريدور كتاي، مسیر شمالی از اسلام‌قلعه به سمت هرات- بادغیس و مزارشریف است که از مسیر نخست کوتاه‌تر بوده؛ اما حدود 200 کیلومتر از این مسیر، جاده خاکی و کوهستانی و تا حدی ناامن است که باعث شده هم ناوگان افغانستاني و هم ناوگان خارجی به راحتی از آن تردد نکنند.

البته امتي معتقد است اگر از طرف افغانستان، ایران، ازبکستان و تاجیکستان براي سرمایه‌گذاری، احداث مسیر و امنیت آن عزمی جدی صورت گيرد، این مسیر می‌تواند پل ارتباطی کوتاه و مناسبی برای اعضای کتای باشد و قطعا منبع درآمدی برای افغانستان و راهي آسان براي ارسال محموله‌هاي تجاری به کشورهای مسیر خواهد بود.

ضرورت کاهش هزینه‌هاي حمل و تردد

شركت‌هاي حمل‌ونقل ايراني كه از مسير كتاي براي حمل كالا استفاده كرده‌اند، مي‌گويند با درگیری‌های موجود در مسیر كتاي در افغانستان و مشکلاتی که وجود دارد، رانندگان ایرانی تمایلی به استفاده از این مسیر ندارند و در دو سال اخیر بیشتر کامیون‌های افغانستان از این مسیر استفاده کرده‌اند و به همين دليل، رونقي را براي افغان‌ها به دنبال داشته است.

محمد دانش، مدیرعامل يكي از شرکت‌هاي حمل‌ونقل بين‌المللي است كه تجربه استفاده از مسير كتاي را براي حمل كالاها از ايران به تاجيكستان دارد. او مي‌گويد: شرکت ما هم‌اکنون در حال استفاده از مسیر کتای است؛ البته برای این مسیر از کامیون‌های افغانستانی استفاده می‌کنیم. او درباره دلیل رونق نگرفتن اين کریدور در دو سال اخیر،‌ علاوه بر موضوع امنيت،‌ به نرخ تردد كاميون‌ها در مسير كتاي اشاره مي‌كند و می‌گوید: اگر كرايه مسير كتاي را با مسیرهای دیگر مثل آستارا مقایسه کنیم، می‌بینیم اوایل راه‌اندازی این مسیر، قیمت کرایه کم بود؛ اما هم‌اکنون با توجه به اینکه مسیر به طور کامل در اختیار افغانستانی‌ها است، نرخ کرایه‌ها افزایش یافته است؛ درحالیکه اين مسير براي ناوگان آن كشور هزینه چندانی ندارد.

نکته دیگري كه باعث مي‌شود استفاده از مسير كتاي براي ناوگان ايراني به‌صرفه نباشد، حمل يك طرفه بار است.  کامیون‌ها از ایران با بار به آسیای میانه می‌روند؛ اما در برگشت، فقط پنبه است كه يا وارد ایران یا ترانزیت می‌شود. دانش دراين‌باره مي‌گويد: این در حالیست که پنبه مشکلات قرنطینه‌ای خاص خود را دارد و با توجه به اینکه در مرزهای ما سازمان جهاد کشاورزی و معاونت قرنطینه نتوانسته‌اند برای قرنطینه مجدد این محصول اقدامی کنند، واردات و ترانزیت پنبه دچار مشکل می‌شود و به همین دلیل کامیون‌های ایرانی از آن سمت باید به صورت خالی بازگردند و در نهایت، استفاده از مسیر کتای فاقد توجیه اقتصادی می‌شود.

شرکت‌های افغانستانی برای ایجاد امنیت کامیون‌های ایرانی متعهد شوند

اما در كنار نقاط ضعفي كه براي استفاده از مسير كتاي نام برده شد،‌ کوتاهی راه و کم‌هزینه بودن مخارج بین راهی از جمله مخارج ویزا برای رانندگان ایرانی از جمله نقاط قوت این کریدور است؛ راننده‌های ایرانی فقط باید ویزای افغانستان را بگیرند و می‌توانند با آن وارد تاجیکستان شوند و بارگیری كنند. از طرفي، برای افغانستانی‌ها چنین هزینه‌ای وجود ندارد.

دانش، عضو هیات مدیره اتاق مشترک ایران و تاجیکستان معتقد است برای رونق گرفتن مسیر کتای باید در وهله نخست، هزینه حمل را کاهش داد؛ زیرا هم‌اکنون هزینه حمل کالا با مسیرهای دیگر یکسان است و چون هزینه یکسانی دارد، به خاطر نبود امنیت، شرکت‌ها از مسیر آستارا، آذربایجان و روسیه برای ترانزیت به آسیای میانه استفاده می‌کنند؛ زیرا مشکلات آن را کمتر می‌بینند.

اين فعال حوزه ترانزيت مي‌گويد: در صورت کاهش هزینه حمل از مسیر کتای، ترانزیت ما از آن افزایش خواهد یافت و حتی از این طریق می‌توانیم به ترکمنستان فشار بیاوریم تا از لجبازی‌هایش دست بردارد و برای ترانزیت از کشورش چاره‌ای بیندیشد. درباره ایجاد امنیت در مسیر برای کامیون‌های ایرانی هم، شرکت‌های افغانستان می‌توانند برای این موضوع تعهد بدهند و با همکاری آنها، کامیون‌های ایرانی نیز از این مسیر ترانزیت كنند.

موانع بخشنامه‌هاي ايراني براي عبور كاميون‌هاي ترانزيتي كشورهاي همسايه

اما نقش ايران را هم در رونق نيافتن كريدور كتاي در اين سال‌ها نبايد ناديده گرفت؛ به گفته فعالان صنعت حمل‌ونقل، بخشنامه‌های دست‌وپاگیر ایران برای عبور کامیون‌های ترانزیتی کشورهای همسایه، يكي از موانع رونق گرفتن مسير كتاي بوده است.

دانش در اين باره مي‌گويد: وقتی مسیری راه‌اندازی می‌شود، سازمان‌های دولتی دخیل در امور حمل‌ونقل، مایل به سرعت یافتن کار هستند؛ اما به خاطر بخشنامه‌های موجود، توقف‌های طولانی مدت بعضا 10 روزه برای کامیون‌های خارجی را شاهدیم؛ این موضوع مشکلات زیادی برای راننده‌های دیگر کشورها به وجود آورده است؛ به خصوص رانندگان افغانستانی که می‌خواهند از ایران به سمت آسیای میانه بروند، با بخشنامه‌های وزارت راه و... مواجه می‌شوند. وي خاطرنشان مي‌كند: اگر به دنبال افزایش استفاده از این مسیر هستیم، باید به 10-20 سال قبل برگردیم و همه بخشنامه‌هایی که در این مدت صادر شده، از سوی وزارت راه برداشته شود؛ زیرا بخش زیادی از مشکلات ما ناشی از همین بخشنامه‌ها و برداشت‌های سلیقه‌ای سازمان‌ها از این بخشنامه‌هاست. هم اکنون کامیون‌های تاجیک، افغان یا قرقیز برای ورود به ایران، با سازمان پایانه‌ها دچار مشکل می‌شوند و بخشنامه‌های این سازمان جلوی ترانزیت را می‌گیرد.

راهكارهاي تقويت مسير كتاي

تبدیل شدن یک مسیر به عنوان مسیر ترانزیتی، مستلزم چند مولفه است: نخست اینکه زمان قابل پیش‌بینی و مطلوبی در مقایسه با مسیرهای رقیب داشته باشد. دوم، هزینه استفاده از آن مسیر قابل رقابت با سایر مسیرها باشد و سوم اینکه امنیت کالاها در استفاده از آن مسیر تامین سود. اگر این الگو را درباره هر مسیری درنظر بگیریم، درمی‌یابیم که آن مسیر قابل تجاری شدن هست یا خیر.

براي اينكه ببينيم وضعيت استفاده از مسير كتاي براي ترانزيت به آسياي ميانه در آينده چه خواهد شد، ابتدا بايد چشم انتظار به پايان رسيدن منازعات داخلي افغانستان باشيم تا سياست خارجي ايران در قبال دولت اين كشور يا گروه طالبان و در نتيجه مراودات اقتصادي و تجاري دو كشور با يكديگر مشخص شود. اميد است كه همسايه شرقي ايران كه ارتباط فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي زيادي با خراسان رضوي دارد،‌ روي آرامش را به خود ببيند و مردم اين خطه، دغدغه‌هاي امنيتي نداشته باشند.

آثار «کریدور کتای» بر ترانزيت ايران

مدیرکل دفتر ترانزیت وزارت راه‌وشهرسازی معتقد است مسیر افغانستان یکی از مهمترین مسیرهای آلترناتیوی است که می‌تواند به تقویت ترانزیت به آسیای مرکزی کمک کند و حتی ترانزیت شرق به غرب و جاده ابریشم از این مسیر فعال شود.

به گزارش ترابرد، امين ترفّع مي‌گويد: در زمان‌های مختلف اصرار بر این بوده که چین هم به این ماجرا ورود كند و به شکل‌گیری این کریدور کمک کند؛ اما این کشور تاکنون اقدامی نکرده است؛ شاید به این خاطر که مسیر قرقیزستان به چین که آغاز این کریدور محسوب می‌شود، مسیری صعب‌العبور به سمت چین است و ساخت ریل و جاده به چین در آن مسیر پرهزینه و زمانبر است؛ اما وضعیت برای ایران و کشورهای همسایه ما مطلوب است و فعال شدن مسیر جایگزین افغانستان کمک شایانی به ترانزیت ما می‌کند.

ترفّع البته چند نقطه ضعف درباره مسیر ترانزیت از افغانستان ذکر می‌کند و می‌گوید: مسیر افغانستان به دليل اینکه زیرساخت‌های قوی و باکیفیتی نداشته، زمان زیادی نیست که استفاده می‌شود. کامیون‌ها هم‌اکنون باید رینگ جنوبی افغانستان را دور بزنند تا به شمال این کشور برسند؛ که این موضوع، نقطه ضعف مسیر از لحاظ زمان انتقال کالاست. همچنین، هزینه عبور کالا از افغانستان به صورت ترانزیتی قابل توجه است و در نهایت اینکه،  نگرانی‌هایی در زمینه امنیت در این کشور وجود دارد. به همین دلیل، با وجود اينکه کشورها علاقمند به فعال شدن مسیر افغانستان هستند، نتوانسته‌ایم تاکنون به نتیجه دلخواه برسیم.

تقویت شبکه ترانزیتی ایران با کتای

وی در پاسخ به این سوال که رونق گرفتن کریدور کتای، چه آثاری بر صنعت ترانزیت ایران خواهد داشت، می‌گوید: ایران شبکه‌ای ترانزیتی است که شمال، جنوب، غرب و شرق آن، دارای اتصالاتی به کشورهای همسایه و آب‌های آزاد است و این فرصتی ارزشمند است که كشورمان بتواند به عنوان درگاه ترانزیتی عمل كند و از هر جهت به جهتی دیگر بار را عبور دهد. اگر نگاه شبکه‌ای به ترانزیت داشته باشیم و بتوانیم گزینه‌های دسترسی ترانزیتی و مسیرهای جایگزین را فعال کنیم، کریدور کتای ترانزیت ایران را تقویت می‌کند و آن را به شبکه ترانزیتی منطقه و کشورهای همسایه و منطقه اتصال می‌دهد. بنابراین، در صورتی که افغانستان بتواند حداقل انتظارات در زمینه زمان، هزینه و امنیت را در حوزه ترانزیت تامین کند، به طور حتم، مسیر کتای به عنوان یکی از گزینه‌های ارزشمندی که می‌تواند تقویت‌کننده شبکه ترانزیتی ایران باشد، به شمار رود.

مدیرکل دفتر ترانزیت وزارت راه‌وشهرسازی درباره اقدامات این وزارتخانه در تقویت کریدور کتای اظهار می‌کند: وزارت راه از نظر شکلی تاکنون اقداماتی انجام داده است؛ جلسات بین دولتی برگزار شده و آخرین جلسه نیز در سال گذشته بود. در آن نشست کشورهای عضو نیز شرکت کردند و کامیون‌هایی به صورت آزمایشی از مسیر عبور کردند؛ اما به‌رغم انتظار ما کالایی از سمت مقابل به ایران نیامد. در این زمینه در جلسات به کشورهایی که می‌توانند در این مسیر مبدا بار باشند، تاکید كرديم. ما معتقدیم هر چه بتوانیم بارهای آزمایشی را در این مسیر رونق دهیم، به تجاری شدن مسیر کمک خواهد شد و تحقق این امر در گرو محقق شدن سه مولفه ترانزیت یعنی زمان، هزینه و امنیت از سوی افغانستان است تا کریدور کتای در مقابل مسیرهای جایگزین بتواند رقابت کند.