از کشمش کاشمر تا زعفران زاوه

گردشگران کشاورزی می‌توانند با استفاده از غذاهای سنتی و محلی و خرید محصولات تازه و سالم گیاهی و لبنی از کشاورزان و دامداران با قیمت مناسب‌تر ضمن برخورداری از مواد سالم غذایی به اقتصاد و توسعه روستاها کمک کنند.

می‌دانیم که صنعت گردشگری نقش پررنگی در اقتصاد بسیاری از کشورها ایفا می‌کند و تمرکز بر انواع مختلف گردشگری می‌تواند به کشورهای مختلف در درآمدزایی بیشتر از این صنعت کمک کند. در این میان، «گردشگری کشاورزی» که شاخه‌ای از گردشگری روستایی به شمار می‌رود، نوع متفاوتی از خدمات این صنعت را به مردم ارائه می‌دهد.

پیشینه گردشگری کشاورزی در دنیا

قدمت گردشگری کشاورزی به قرن هفدهم و هجدهم میلادی برمی‌گردد. در دوره جنگ جهانی اول نیز مردم کشورهای آسیب‌دیده از جنگ برای خرید تولیدات کشاورزی و دامپروری با قیمت ارزان‌تر به‌طورمستقیم به مزارع مراجعه می‌کردند که این مدل پس از جنگ هم به منظور گذران اوقات فراغت ادامه یافت.

به گفته مژگان ثابت تیموری، عضو هیئت علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی برای گردش‌مالی در حوزه گردشگری کشاورزی تعریف مشخصی تاکنون ارائه نشده است؛ زیرا هنوز نتواستند آن را از حوزه گردشگری روستایی جدا کنند. امروز در دنیا کشورهایی مانند استرالیا، نیوزلند، ایتالیا، آلمان و فرانسه در حوزه گردشگری کشاورزی سرآمد هستند و مزارع خود را برای این حوزه برنامه‌ریزی و مهیا کردند. کشوری مانند ترکیه اکنون بیشتر برروی تبلیغات درحوزه کشاورزی ارگانیک، تمرکز کرده است و فرآیند توسعه این بخش از گردشگری را به سمت وسوی بازدید از مزارع کشت ارگانیک می‌برد. کشورهای حوزه جنوب آسیای شرقی نیز مانند تایلند، ویتنام  فیلیپین و چین در حوزه گردشگری کشاورزی فعالیت گسترده‌ای داشته و به طور کلی کشورهای این منطقه برنامه‌ریزی‌های خاص و مفصلی در این حوزه دارند.  

در ایران هم گردشگری کشاورزی در دهه اخیر در راستای توانمندی روستاها و توسعه پایدار مطرح شده و اگرچه فعالیت‌های محدودی در این زمینه انجام شده؛ اما برای رسیدن به نتیجه مطلوب نیاز به برنامه‌ریزی‌های تخصصی در این حوزه داریم.

نکته اینکه، گردشگری کشاورزی محدود به بازدید از مزرعه و باغ نیست و سایر فعالیت‌ها مانند پرورش زنبور عسل، اسب‌سواری، دامداری، پرورش آبزیان، مراکز پرورش طیور، دوشیدن شیر، نوازش حیوانات، فرایند تولد نوزاد حیوانات را هم شامل می‌شود. همچنین بازدید از کارخانه‌های صنایع غذایی و مراحل فرآوری و بسته‌بندی محصولات غذایی در قالب گردشگری‌ کشاورزی قرار می‌گیرد.

ویژگی‌های گردشگری کشاورزی

به گفته محمود معین‌زاده، مشاور رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در حوزه توسعه روستایی، متولیان باید به هر فعالیتی در حوزه کشاورزی که سبب ماندگاری مردم و توسعه پایدار شود، توجه کنند که گردشگری کشاورزی یکی از این فعالیت‌ها محسوب می‌شود. گردشگری کشاورزی در واقع یک نوع گردشگری فرهنگی و آموزشی است که در آن گردشگر در بازدید از مزارع نحوه کاشت، داشت و برداشت با مقدمات و مراحل تولید محصولات آشنا می‌شود.

در سال‌های اخیر بحث‌هایی در حوزه تولید محصولات کشاورزی، استفاده بیش از حد مجاز از کودهای شیمیایی و سموم و کیفیت نامناسب برداشت در مزارع زیر کشت مطرح می‌شود که این امر باعث شده تردیدهایی در سالم بودن محصولات تولیدی کشاورزی در ذهن آحاد جامعه به وجود آید.

معین‌زاده دراین‌باره می‌گوید: یکی از ویژگی‌های گردشگری کشاورزی ارتباط متقابل تولیدکننده و گردشگر است که این ارتباط می‌تواند سبب اصلاح برخی از فرآیندها و تفکرات شود و نیز به افزایش آگاهی مردم و انتقال تجربیات متقابل کمک می‌کند.

ثابت تیموری هم معتقد است مردم مایلند بدانند محصولی که مصرف می‌کنند در کجا و چگونه تولید می‌شود؛ همچنین آحاد مردم ترجیح می‌دهند محصولات غذایی مصرفی خود را به صورت مستقیم و تازه خریداری کنند؛ به همین دلیل، همیشه فضای مزرعه و دامداری برای مردم شهرنشین جذابیت خاصی داشته است.

الزامات برای رونق در ایران

گردشگری کشاورزی در ایران صنعتی نوپاست؛ از این‌رو لازم است برای رونق و توسعه آن الزامات و برنامه‌هایی از سوی سازمان‌های متولی پیش‌بینی شود.

به گفته یوسف بیدخوری، معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی خراسان رضوی، اگرچه کشور ما با برخورداری از آب‌وهوای چهارفصل و متنوع، پتانسیل‌های بی‌نظیری در جذب گردشگران کشاورزی دارد و هر استان می‌تواند وضعیت مناسبی را دراین‌باره برای ارائه خدمات گردشگری فراهم کند؛ اما نبود مجوزهای مرکز گردشگری کشاورزی برای سرمایه‌گذاری و فعالیت بخش خصوصی از یک‌سو و پیش‌بینی نکردن زیرساخت‌های لازم توسط دولت از سوی دیگر و هم‌چنین نبود نیروی آموزش‌دیده برای ارائه خدمات استاندارد، موانع مهم توسعه‌نیافتگی این نوع گردشگری در کشور به شمار می‌رود.

ثابت تیموری هم دراین‌باره می‌گوید: در حوزه گردشگری کشاورزی رابطه بین بازدیدکننده و مزرعه باید ساماندهی و سازوکاری برای آن تعریف شود. در این راستا در سال‌های اخیر کارگروهی شامل کارشناسان ادارات میراث فرهنگی، جهاد کشاورزی و نظام مهندسی کشاورزی تشکیل شده است تا سازوکار بازدیدها و ایجاد فضاهای گردشگری در مجموعه باغات، مزارع و دامداری‌ها را برنامه‌ریزی و تدوین و چالش‌های این حوزه را بررسی کنند. یک ناظر و ضابط نیز برای نظارت صحیح بر عملکرد مجموعه‌های پذیرنده گردشگر وجود داشته باشد؛ زیرا ورود گردشگران به هر منطقه تبعات خاص خود را دارد و به لحاظ امنیتی، ایمنی و رعایت مسائل بهداشتی در ارائه مواد غذایی نیاز به رسیدگی دارد.

ضرورت تولید محتوا برای معرفی مناطق مختلف

اما دیدگاه بخش خصوصی دراین‌باره چیست؟ برخی از فعالان بخش خصوصی معتقدند برنامه‌های حوزه گردشگری کشاورزی باید هدف‌گذاری شود و در این خصوص تسهیلاتی مانند توسعه زیرساخت‌ها، ظرفیت‌سازی، برنامه و تقویم در نظر گرفته شود. 

علی شریعتی مقدم، رییس کمیسیون کشاورزی و آب اتاق بازرگانی مشهد با اشاره به کمبود افراد متخصص مسلط به زبان‌های خارجی در این حوزه تاکید می‌کند: پیش‌بینی می‌شود پس از پایان همه‌گیری کرونا، گردشگران عرب‌زبان زیادی به استان ما سفر کنند؛ بنابراین، برای افزایش ماندگاری این گردشگران باید زیرساخت‌ها در زمینه مهمان‌پذیر، اقامتگاه‌های بومگردی و همچنین، توجه بیشتر به ارائه خدمات با کیفیت و بهداشتی به این گردشگران در اولویت برنامه‌ریزی‌ها قرار گیرد.

شریعتی مقدم می‌افزاید: تولید محتوا برای معرفی مناطق مختلف و دعوت از افراد مشهور و معروف دنیا می‌تواند به شناسایی جاذبه‌های گردشگری کشاورزی خراسان رضوی کمک کند. در کشورهای پیشرفته دنیا هم بازدید از شرکت‌های تولیدی صنایع غذایی برای تکمیل زنجیره ارزش صنایع غذایی، از زمینه‌های گردشگری کشاورزی محسوب می‌شود.

رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق مشهد درباره توسعه این شاخه از گردشگری کشاورزی می‌گوید: ما در گذشته نیز توریست‌های داخلی و خارجی را برای بازدید از فرآیند تولید زعفران می‌پذیرفتیم. در این زمینه، کارخانه‌ها باید با هتل‌ها و آژانس‌های مسافرتی، سیاست‌گذاری‌های لازم را انجام دهند.

شریعتی مقدم همچنین بر استفاده از فناوری‌های جدید و استفاده بهینه از آب و موضوعات مرتبط با محیط زیست تاکید می‌کند. او می‌گوید: ایجاد مراکز خلاق‌تری در حوزه پارک علم و فناوری و پارک بیوتکنولوژی صنایع غذایی در دانشگاه‌ها مانند پژوهشکده زعفران در تربت‌حیدریه برای فعالیت‌های حوزه گردشگری کشاورزی از زیرساخت‌های ضروری است.

رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق مشهد تصریح می‌کند: یک مدیریت جامع در همه این فرآیندها و اتفاقات در ارتقای این حوزه موثر است؛ زیرا پراکندگی به ما ضربه می‌زند.

فرایند صدور مجوز برای متقاضیان

معین‌زاده، مشاور رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی درباره شرایط پذیرش گردشگر کشاورزی در مجتمع‌های کشاورزی می‌گوید: بین ادارات میراث فرهنگی و جهاد کشاورزی استان تفاهمی امضا شده است که تمام مراحل کل فرآیند صدور مجوز برای گردشگری کشاورزی از سوی اداره میراث فرهنگی انجام گیرد و فقط استعلامات از سایر ادارات مانند جهاد کشاورزی، آب، برق و گاز اخذ می‌شود. نخستین و مهمترین شرط برای پذیرش گردشگر دارا بودن یک مجموعه کشاورزی با محصولات و فعالیت‌های مختلف است که ارزش بازدید داشته باشد و بتواند برای گردشگر دیدنی و جذاب باشد.

وی ادامه می‌دهد: متقاضیان جذب گردشگر کشاورزی می‌توانند تقاضای خود به همراه مدارک لازم را به اداره میراث فرهنگی ارائه دهند که یکی از مدارک دارا بودن سند زمین به نام متقاضی است. پس از تشکیل پرونده و درخواست استعلامات برای پاسخ به استعلامی که از جهاد کشاورزی گرفته می‌شود، ما موظف هستیم بررسی‌های لازم را انجام دهیم مانند اینکه آیا این مکان پتانسیل گردشگری را دارد یا نه؟ که پس از تایید و صدور مجوز، یک شرکت برای مطالعه و کمک به چگونگی انجام مراحل کار ورود پیدا می‌کند.

 البته یکی از دغدغه‌های جهاد کشاورزی در پاسخ به متقاضیان پروانه گردشگری، رعایت قانون در حفظ کاربری کشاورزی است، که ممکن است این امر تبدیل به نوعی سودجویی در برخی از متخلفان شود تا به بهانه ایجاد اقامتگاه برای گردشگران، با تغییر کاربری زمین کشاورزی برای ساخت‌وساز ویلا و خانه‌ باغ یا قطعه‌بندی زمین اقدام کنند که در این خصوص باید راهکارها و تدابیری اندیشیده شود.

ظرفیت‌های خراسان رضوی در زمینه گردشگری کشاورزی

آمار و اطلاعات نشان می‌دهد که خراسان رضوی با تمام محدودیت‌های آبی به‌عنوان یکی از استان‌های موفق و برتر در حوزه کشاورزی و دارای توانمندی‌ها و ظرفیت‌های فراوانی است که از آن‌ها کمتر در زمینه توسعه گردشگری کشاورزی استفاده‌ شده است.

به گفته معین‌زاده، علاوه بر زعفران که محصول استراتژیک خراسان و کشور محسوب می‌شود، مجتمع کشت و صنعت جوین، کشت و صنعت نیل‌آباد تربت جام و نیز تولید و فرآوری محصولاتی مانند فلفل قرمز در داورزن، انگور و کشمش سبز در بردسکن و کاشمر، گردو و کنجد در کلات و ابریشم‌کشی در تربت حیدریه از پتانسیل‌های قوی گردشگری خراسان رضوی محسوب می‌شود.

به گفته معین‌زاده، یکی از متقاضیان صدور پروانه برای پذیرش گردشگر در خراسان رضوی مالک یک مرکز کشاورزی در نزدیکی سبزوار است که با زمینی به مساحت 650 هکتار و مجموعه‌ای از فعالیت‌های کشاورزی، دامداری و باغداری می‌تواند مکان جذابی برای علاقمندان با تمام سلیقه‌ها باشد.

اما بیدخوری می‌گوید: در چند ماه گذشته با ابلاغ دستورالعمل گردشگری کشاورزی از سوی وزارت میراث‌ فرهنگی، تعداد کمی تقاضا برای اخذ مجوز مرکز گردشگری کشاورزی به دست ما رسیده و جلسات هماهنگی با دستگاه‌های اجرایی مرتبط برگزار شده است. انتظار می‌رود با همکاری بخش‌های مختلف دولت، با صدور پروانه بهره‌برداری برای تعدادی از پروژه‌های فوق تا پایان سال جاری زمینه اجرایی شدن پتانسیل‌های بالقوه استان در حوزه گردشگری کشاورزی فراهم شود.

رییس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی مشهد هم با تاکید بر پتانسیل‌های بالای تاریخی، قومیتی و طبیعی خراسان رضوی، پیوند این جاذبه‌های گردشگری را به کشاورزی مناطق و نیز سنت‌های فصل کاشت و برداشت محصولات، برای رونق گردشگری کشاورزی استان موثر و قابل رقابت با جاذبه‌های گردشگری دنیا می‌داند.  

شریعتی مقدم معتقد است برخی از محصولات کشاورزی استان ما یگانه است مانند: کشمش قلمی کاشمر و نیز گندم دیم‌زارهای فریمان که بهترین نوع گندم به لحاظ ارزش تغذیه‌ای است و در کشورهایی مانند ایتالیا از آرد این گندم نانی با عنوان نان خراسان با قیمت بسیار بالایی به فروش می‌رسد و احیا این گندم می‌تواند در پیوند با گردشگری کشاورزی فرصت‌های بی‌شماری را ایجاد کند.

وی با اشاره به خوراک شیشلیک که برند غذایی مشهد محسوب می‌شود، می‌گوید: کیفیت گوشت گوسفندانی که در مشهد از گیاهان دارویی تغذیه می‌شوند و سبک پخت و فرآوری شیشلیک بسیار زیاد است. پیوند این گوشت به حوزه گردشگری کشاورزی و دامپروری به شناخت بیشتر آن کمک می‌کند.